Sự giống nhau đến kinh ngạc giữa loài vượn và con người

Sự giống nhau đến kinh ngạc giữa loài vượn và con người

Khoa học Khoa học đời sống Sự kiện nổi bật Văn hóa Xã hội

Chúng ta thường chế nhạo hành vi của loài vượn, nhưng qua những hành vi đó chúng ta có thể thấy được hình bóng của con người.

Theo các nhà động vật học chuyên nghiên cứu về loài linh trưởng thì tính xâm lược, khát vọng quyền lực và phẩm chất yêu hòa bình. Sự giống nhau đến kinh ngạc giữa loài vườn và con người, tôn trọng bình đẳng của con người đều có nguồn gốc từ loài tinh tinh. Ở vườn thú Twycross tại Anh, một con tinh tinh tên là Kuni nhìn thấy một con chim sáo bị rơi vào trong hàng rào, nó liền chạy đến để an ủi. Kuni nâng con sáo đang trong trạng thái choáng váng lên để nó đứng dậy, nhưng chim vẫn khó cử động. Kuni bèn nhẹ nhàng tung nó lên, nhưng chim vỗ cánh liên hôi mà không sao bay lên được.

Loài “vượn người”

Kuni cầm chim con trèo lên cây, tập cho chim vẫy cánh nhiều lần, sau đó nhẹ nhàng tung lên như kiểu trẻ con chơi máy bay, nhưng chim vẫn còn sợ, đậu lại bên hàng rào. Kuni liền trèo xuống, ngồi canh chừng cho chim trong thời gian dài, sợ trẻ con nghịch ngợm có thể gây nguy hiểm cho nó. Chiều hôm đó chim hồi phục sức khoẻ và bay đi an toàn. Chúng ta thường gọi những người phạm tội là “cầm thú” và những người hay giúp đỡ người khác là “có nhân tính”, cho đây là một đặc tính riêng của con người. Nhưng khi tận mắt chứng kiên cảnh một con vượn cứu người thì nhiều người mới bắt đầu nhận ra loài vượn cũng có đức tính nhân từ.

Sự giống nhau đến kinh ngạc giữa loài vượn và con người - Ảnh 1

Việc này xảy ra vào ngày 16 tháng 8 năm 1996 tại vườn thú Brookfield ở Chicago (Mỹ). Một bé trai không may rơi vào trong tường vây, là nơi nhốt loài linh trưởng. Ngay lập tức, một con tinh tinh cái 8 tuổi tên là Pindi có phản ứng rất nhạy, đã chạy ngay đến ôm em bé vào lòng. Pindi bê bé trèo lên cây bên một con suối nhỏ, vỗ nhẹ vào bé, sau đó đưa bé lại cho nhân viên trông coi vườn thú. Tại Trung tâm nghiên cứu ngôn ngữ thuộc trường Đại học George ở Atlanta (Mỹ) có một con tinh tinh tên Kant được đào tạo tiếng Anh, có thể giao lưu được với con người. Kant còn có ý thức giúp đỡ bạn chưa qua huấn luyện, thỉnh thoảng Kant cũng đóng vai thầy giáo giúp đỡ cho bạn.

Có một lần, nhân viên nghiên cứu dùng tiếng Anh kích thích một con tinh tinh tên Tamuli với ý đồ làm cho nó phát sinh phản ứng đối với một số từ ngữ giản đơn, nhưng Tamuli không có phản ứng gì. Lúc đó Kant đang ngồi cạnh Tamuli. Khi nghiên cứu viên nói chuyện với Tamuli, Kant liên giải thích cho Tamuli hiểu. Sau đó nghiên cứu viên yêu cầu Tamuli hoá trang cho Kant, Kant liền cầm tay Tamuli để xuống dưới cằm mình và dùng ngực ép lại. Hai mắt Kant nhìn vào Tamuli, ý như muốn dò hỏi xem bạn có thắc mắc gì không. 

Vượn và người giống nhau đến thế nên mới có cái tên “vượn người”. Trong các loại “vượn người”, hắc tinh tinh lùn – được các nhà khoa học phát hiện trong viện bảo tàng của Bỉ năm 1929 – là loại yêu hoà bình, có lòng giúp đỡ đồng loại, còn hắc tinh tinh cao lớn hơn rất hiếu chiến, thường tranh nhau quyền lực và tính dục.

Cuộc chiến giữa các hắc tinh tinh

Đó là một cuộc tàn sát hết sức khốc liệt và tàn nhẫn nhằm tranh giành quyền thống trị và tính dục giữa các hắc tinh tinh tại vườn thú Arnhem (Hà Lan) mấy năm trước đây.  Sáng sớm hôm đó, một số nhà khoa học nhận được điện thoại cấp báo đã đến vườn thú Arnhem thì thấy con tinh tinh đực tên Root đang nằm trong vũng máu. Đối thủ của nó đã dùng răng sắc nhọn gây cho nó nhiều vết thương nghiêm trọng. Root còn cử động chút ít nhưng toàn thân đầy thương tích. Cũng giống như con người, Root đưa mắt nhìn quanh mong tìm sự an ủi trong lúc mọi người đang tìm mọi cách để cứu nó.

Sau khi bác sĩ thú y đến, ông đã nhanh chóng thực hiện phẫu thuật và khâu trên người Root hàng trăm mũi. Người ta phát hiện tinh hoàn của Root không còn, qua kiểm tra thì thấy vết thủng trên bao tinh hoàn nhỏ, tinh hoàn không thể lọt ra ngoài. Sau đó tinh hoàn của Root đã được tìm thấy ở một nơi gần đó và bác sĩ thú y đã kết luận tinh hoàn của Root bị ép ra ngoài. Nhưng cuối cùng Root cũng không tỉnh lại được sau cơn hôn mê tuyệt vọng. Vì có địa vị cao trong đám vượn ở vườn thú Arnhem mà Root đã phải trả giá đắt. Địa vị Root được nâng lên nhanh chóng đã làm cho hai con tinh tinh khác cảm thấy bị đe doạ nên chúng đã cùng liên hợp lại để chống Root, nhằm giành lại quyền thống trị đã mất.

Nhưng phương thức giành quyền của hắc tinh tinh quá tàn nhẫn. Trước khi xảy ra xung đột, quần thể vượn tại vườn thú Arnhem do hai con hắc tinh tinh đực Niki và Ye Roan cùng nhau thống trị. Niki thuộc dạng thanh niên mới phất lên, còn Ye Roan thì già dặn. Niki mới 17 tuổi, đang độ chín, khuôn mặt thô, thân hình khoẻ mạnh, ý chí kiên định; Ye Roan nhìn bề ngoài không ra dáng lãnh đạo, nhưng nó có thể phát huy ảnh hưởng lớn trong quần thể vượn. Ví dụ, Ye Roan có thói quen là quan sát xung đột từ xa, sau đó đột nhiên tham gia, bình tĩnh đứng về một phía, và quyết định của nó thu hút sự quan tâm của nhiều con tinh tinh khác.

Sự giống nhau đến kinh ngạc giữa loài vượn và con người - Ảnh 2

Nó còn biết lợi dụng xung đột giữa các con tinh tinh trẻ, khoẻ Ye Roan ghét Root là điều đương nhiên, bởi Root đã cướp mất quyên lực của nó. Trong một cuộc xung đột có liên quan đến cả đàn vượn kéo dài suốt 3 tháng mùa hè, Root đã đánh bại Ye Roan. Năm sau, Ye Roan đã giúp Niki giành lại ngôi từ Root; từ đó, Niki trở thành thủ lĩnh, Ye Roan là quân sư, gắn với nhau như hình với bóng. Nhưng Root không chịu để mất quyền lực, vẫn luôn tìm cách đọ sức bởi trong quần thể vượn này, Root là con tinh tinh khoẻ nhất. Điều này nói lên chỉ khi Ye Roan và Niki liên hợp với nhau thì mới giữ được địa vị thống trị. Và chúng đã thống trị đàn vượn được 4 năm.

Nhưng sau đó, mối quan hệ giữa chúng bắt đầu rạn nứt. Ye Roan được xem là có công lớn nên được hưởng đặc quyền được hoạt động tính dục không hạn chế; Niki thì không cho phép bất kỳ tinh tinh đực nào gần gũi với những tinh tinh cái có sức hấp dẫn nhất trong vườn thú, ngoại trừ Ye Roan (là một ngoại lệ). Nhưng sau 4 năm nắm quyền, Niki đã khá tự tin vào năng lực của mình, bắt đầu can thiệp vào hoạt động tính dục của tất cả các con tinh tinh đục trong vườn thú, kể cả “quân sư” Ye Roan. Sự xung đột kéo dài suốt mấy tháng, cho đến một ngày sự mâu thuẫn đã đạt đến đỉnh cao.

Người ta quan sát thấy có một lần, Niki đi sau gọi Ye Roan quay lại (để rồi ôm nhau thân thiện như bao lần trước đây) nhưng “cáo già” Ye Roan vẫn cứ đi, không quay đầu lại. Đúng trong đêm đó, Root nhanh chóng điền vào lỗ trống quyền lực và trở thành thủ lĩnh của đàn vượn. Điều đặc biệt là Root được các tinh tinh cái rất hoan nghênh. Niki và Ye Roan mất địa vị thống trị, cơ thể cũng gầy đi, nhưng chúng có biểu hiện tổ chức lại liên minh, không phải ngẫu nhiên mà có tổ chức, mục tiêu rõ ràng. Không lâu sau đó, liên minh Niki – Ye Roan đột ngột ra tay vào lúc nửa đêm, Root hoàn toàn bất ngờ.

Người cấp dưỡng trực đêm kể cho các chuyên gia, Niki và Ye Roan đã phối hợp với nhau rất ăn ý. Sau cuộc chiến, trên mình Niki cũng có những vết thương do Root cào và cắn, nhưng Ye Roan thì rất ít vết thương. Điều này nói lên Ye Roan chỉ đè Root để cho Niki khoẻ hơn trực tiếp tấn công. Điều đáng tiếc là đêm hôm ấy không có sự can thiệp của các tinh tinh cái. Thông thường trong những cuộc xung đột, các tinh tinh cái thường đóng vai trò hoà giải. Nhưng đêm đó các tinh tinh cái đã bị cách ly sang một chuồng khác. Chắc chắn là chúng nhìn thấy sự xung đột này, nhưng đành chịu. Sáng hôm sau, vườn thú Arnhem im lặng một cách đáng sợ.

Trong lịch sử vườn thú này, lần đầu tiên các tinh tinh không ăn sáng. Sau khi xác con Root toàn thân  đầy máu được đưa đi, toàn bộ tinh tinh trong vườn thú đã được đưa đến một tiểu đảo có cây cỏ xanh tươi, để giúp chúng đỡ căng thẳng. Nhưng ngay sau đó, một con tinh tinh cái tên là Pusth đã tấn công con Niki một cách mạnh mẽ phi thường. Đòn tấn công đột ngột và đầy quyết tâm của Pusth đã làm cho Niki khiếp sợ phải nhảy lên trốn trên cây cao; mỗi lần Niki định nhảy xuống thì đều bị Pusth doạ cho phải trèo lên. Pusth chính là đồng minh thân cận nhất của Root khi con tinh tinh này còn sống.

Sự giống nhau đến kinh ngạc giữa loài vượn và con người - Ảnh 3

Hoà giải

Một ngày mùa đông lạnh giá ở vườn thú Arnhem. Hôm đó để phòng lạnh, toàn bộ hắc tinh tinh đều được nhốt vào trong một phòng kín, các chuyên gia và nhân viên quản lý theo dõi từ xa để biết được mọi động tĩnh của chúng. Đột nhiên một con tinh tinh đực khoẻ mạnh tấn công một con tinh tinh cái. Nhiều tinh tinh khác đã nhanh chóng đến giúp con tinh tinh cái khiến cảnh tượng trong phòng trở nên hỗn loạn. Nhưng sau đó, tình hình yên tĩnh trở lại, tất cả như đang chờ đợi một sự thay đổi gì đó. Thế rồi một việc xảy ra làm mọi người hết sức ngạc nhiên: Tất cả tinh tinh trong phòng đều gào lên một tiếng rất to, một con tinh tinh đực nhảy phốc lên cái trống kim loại đặt ở góc phòng, đạp lên trống liên hồi.

Trong không khí náo nhiệt đó, hai con tinh tinh vừa xung đột với nhau chạy đến ôm hôn nhau. Để hoà giải, các tinh tinh còn có phương thức tự đến với nhau. Con tinh tinh gây thương tích chủ động đến kiểm tra vết thương cho bạn, bởi kẻ gây ra mới biết được vết thương ở đâu và nghiêm trọng đến mức nào. Sau đó chúng dùng cách rửa vết thương. Cũng có khi, sau cuộc hoà giải thất bại, chúng chạy đến một nơi khác ngồi cách nhau mấy bước để chờ đợi xem đối phương có động tác gì thân thiện hay không. Chúng nhìn bốn phía: nhìn trời, nhìn bãi cỏ và nhìn cả cơ thể mình, nhưng cố ý tránh để hai ánh mắt gặp nhau.

Chúng ngồi im lặng hơn nửa giờ. Lúc đó nếu có con thứ ba đến thì chắc mọi vướng mắc sẽ được giải toả. Điều thú vị là trong loài vượn, tinh tinh cái ở tuổi trung niên và có địa vị cao thường đóng vai trò hoà giải. Từ góc độ này có thể thấy được tinh tinh cái không những có năng lực tạo ra hoà bình mà còn có phương thức hoà giải cao trong đàn vượn. Thông thường, xung đột giữa tinh tinh đực với nhau thường bông bột, mãnh liệt nhưng dễ hoà giải; sau khi hoà giải xong chúng lại thân nhau; còn xung đột giữa những con tinh tinh cái thì âm thầm, dai dẳng và khó hoà giải. Liên hệ với con người cũng giống loài vượn, một chuyên gia người Phần Lan nói, mâu thuẫn giữa nam giới với nhau có khi chỉ giải quyết mấy giờ hoặc mấy ngày thì xong, còn đối với nữ giới thì kéo dài, có khi suốt cả đời cũng chưa trút được cơn giận.

Nguồn tổng hợp