Bút ký được viết ở Bắc Phi của giáo sư Nguyễn Đăng Hưng

Bút ký được viết ở Bắc Phi của giáo sư Nguyễn Đăng Hưng

Danh lam thắng cảnh Du học Du lịch Giáo dục Góc học tập Kinh nghiệm du lịch

Điều khác Việt Nam là Tunisie đã giành độc lập một cách khá êm thấm, không phải thông qua chiến tranh khốc liệt trường kỳ như tại Algérie hay Việt Nam.

Bút ký được viết ở Bắc Phi của giáo sư Nguyễn Đăng Hưng: Tuy có nhiều chuyện bận bịu tại Việt Nam và dù thời điểm không mấy thuận lợi, tôi vẫn quyết định giữ lời hứa đi thỉnh giảng tại Đại học quốc gia Tunis về̀ các ngành kỹ sư (Ecole Nationale des Ingénieurs de Tunis). Tôi thối thoát lời mời đã hai năm rồi vì quá tất bật với công việc tại Việt Nam. Năm nay, sau quyết định ngưng tuyển sinh các chương trình Cao học Bỉ & Việt tại hai trường đại học Bách khoa Việt Nam, được nghỉ hưu tại Đại học Liège, tôi nghĩ sẽ có thì giờ rỗ rảnh hơn…

Đây là một chương trình cộng tác đại học do Issam Doghri, một đồng nghiệp, giáo sư Trường đại học Louvain-la- Neuve, một người Bỉ gốc Tunisie đề xướng và điều động. Chương trình này cũng tương tự như chương trình EMMC, được cộng đồng các đại học Bỉ nói tiếng Pháp tài trợ. Dự án Cao học do tôi đề xướng tại Việt Nam, được triển khai khá sớm năm 1995 đã trở thành một chương trình được đông đảo giới hợp tác quốc tế tại Bỉ biết đến. Và sau đó, nhiều chương trình hợp tác đại học do chính phủ Bỉ tài trợ đã được nhiều đồng nghiệp tại Bỉ lấy nguồn cảm hứng từ chương trình EMMC.

Bút ký được viết ở Bắc Phi của giáo sư Nguyễn Đăng Hưng - Ảnh 1

Tunisie là một nước Bắc Phi đất không rộng (lãnh thổ chỉ bằng phân nửa Việt Nam) người thưa (gần 1/8 dân số Việt Nam) có hoàn cảnh lịch sử hiện đại giống Việt Nam: bị Pháp chiếm và lập tại đây trong khoảng thời gian dài (75 năm) chính quyền bảo hộ như tại Trung Kỳ vào cuối thế kỷ 19. Pháp đã nhanh chóng trao trả chính quyền cho Habib Bourguiba, tổng thống đầ̀u tiên của nên cộng hoà Tunisie năm 1956 bởi vì chính quyền Mendès France, Pháp lúc bấy giờ đã bắt đầu rút ra bài học cay đắng từ thất bại ê chề tại Đông Dương sau trận Điện Biên Phủ vang dội thế giới năm 1954. Một loạt các nước thuộc địa Pháp khác tại châu Phi cũng đã được trao trả chủ quyền sau này.

Và cũng vì lẽ ấy các sử gia quốc tế đã đánh giá cao chiến thắng Điện Biên Phủ, là chiến thắng của các dân tộc bị trị trên toàn thế giới! Sẽ không có gì quá đáng khi khẳng định Điện Biên Phủ là một trong những mốc lịch sử quan trọng của nhân loại trong thế kỷ 20. Tunisie đã vận dụng lợi thế hoà bình ổn định lâu dài để phát triển. Thu nhập bình quân hiện nay là 2.500 USD và tăng trưởng năm 2006 đạt được chỉ số 5,5%, một thành quả rất cao tại châu Phi. Năm 2006 đã có đến 6 triệu người ngoại quốc đến Tunisie du lịch. Gần đây, lại có thêm hàng triệu dân lân bang như Algérie, Libye sang Tunisie tham quan du lịch vì hàng hoá tại Tunisie phong phú hơn nhiều, không có nạn bị cấm vận như Libye hoặc Hồi giáo quá khích như Algérie.

Với dân oố chỉ non 10 triệu mà họ có thể tiếp đón ngần ấy khách du lịch, quả thật, đây là điều Việt Nam ta cần suy ngẫm và học hỏi! Tunisie có khí hậu Địa Trung Hải, quanh năm ấm áp, có lợi thế sát gần châu Âu giàu có và phát triển. Từ Bruxelles đến Tunis chỉ tốn 2 giờ 45 phút. Người dân Liên hiệp châu Âu không cần Visa hay hộ chiếu, chỉ có chứng minh nhân dân là đủ. Đi nghỉ mát tại Tunisie, Maroc đã trở thành như thói quen của đông đảo người dân châu Au. Họ đi cả gia đình, thông thường ở lại từ một đến hai tuần. Hệ thống khách sạn, nhà nghỉ, resort khá hiện đại và tiện nghi được bố trí đầy đủ cho việc nghỉ ngơi, giải trí: du ngoạn, thể dục, thể thao, nhà trẻ, huấn luyện viên, hoạt náo viên…

Và tôi hiểu ra tại sao khách du lịch trở lại đây quanh năm: không có nạn nhũng nhiễu, đeo đuổi, kèo nài, xin xỏ… Tất cả đều rất niềm nở, vui vẻ, hiếu khách. Hướng dẫn viên lại khá chuyên nghiệp, năng động, xông xáo, rành ngoại ngữ Pháp, Anh, Đức, Nhật… Tôi hỏi Phó giáo sư Hédi Hassis, đại diện Trường đại học quốc gia Tunis về các ngành kỹ sư, nhân vật chủ nhà của chương trình cộng tác Bỉ &Tunisie này:

Ông bằng lòng với quốc sách giáo dục và nghiên cứu khoa học hiện nay ở đây chứ?

– Nền giáo dục và nghiên cứu khoa học của Tunisie là một bản sao của Pháp, với tất cả cái hay và cái dở của nó. Cái hay là giáo dục đại chúng được đảm bảo. Trẻ em bắt buộc phải đến trường cho đến 13 tuổi, không phải đóng học phí. Ai có bằng tú tài đôi (tức tốt nghiệp trung học phổ thông – NĐH) đều được ghi tên đại học. Các trường ĐH dựa theo thành quả điểm đạt được mà tuyển sinh. Thí dụ Trường y chỉ chọn sinh viên có từ 17/20 điểm trở lên. Những học kinh kém bắt buộc phải chọn những trường hay những ngành ít chen chân hơn. Thông thường 100 thí sinh thì có trung bình 70 đạt chỉ tiêu tú tài. Các trường kỹ sư cao cấp như trường của tôi thì phải qua hai năm dự bị sửa soạn Toán, Lý, Hoá rồi sau đó qua thi tuyển. Thông thường chúng tôi chỉ lấy vào 30% thí sinh đăng ký.

Vậy những học sinh không đỗ tú tài, những thí sinh không đạt tuyển sinh sẽ làm gì sau đó? 

– Những học sinh không qua được cấp tú tài thông thường phải chuyển qua học nghề. Những thí sinh không đậu vào các trường kỹ sư trọng điểm thì phải đổi sang học các trường cao đẳng kỹ thuật. Hiện nay Tunisie có đến 300.000 sinh viên và chúng tôi chuẩn bị để có thể đón 500.000 sinh viên sau năm 2010.

Bằng phương tiện nào?

– Tăng ngân sách giáo dục. Tại Tunisie cũng như tại Pháp, trường tư không đáng kể. Hiện nay 27% ngân sách quốc gia được dành cho giáo dục. Vấn đề của chúng tôi hiện nay là học ra làm gì chứ không phải là không có chỗ học.

Bút ký được viết ở Bắc Phi của giáo sư Nguyễn Đăng Hưng - Ảnh 2

Còn nghiên cứu khoa học?

– Đây là điểm yếu xuất phát từ việc bắt chước Pháp. Một số các trung tâm nghiên cứu là những tháp ngà không có hiệu quả. Một giám đốc nghiên cứu ăn lương ngang hàng với một giáo sư đại học, nhưng chúng tôi tất bật mỗi ngày với sinh viên, dành thời gian cho quản lý và nghiên cứu khoa học trong lúc họ chỉ có nghiên cứu và nghiên cứu mà lắm lúc với “hiệu quả chẳng ra sao”. Nhưng họ là những công chức có biên chế, làm thế nào cho họ thôi việc được… Gần 50% ngân sách nghiên cứu được coi như phí phạm. Hiện nay chính phủ đang tìm giải pháp cải tổ. Chính sách sắp được đưa ra thực hiện là thẩm định toàn bộ các trung tâm nghiên cứu. Ở những chỗ có hiệu quả, chính phủ sẽ quyết định thành lập các trường mới, phát xuất ngay tại các trung tâm này, biến những nhà nghiên cứu thành giảng viên đại học như chúng tôi…

Trong quản lý nghiên cứu, chúng tôi coi phong cách Bỉ là chuẩn mực…  Mỗi ngày PGS Hassis đều cho xe đi rước tôi tại khách sạn. Vì đi với gia đình, tôi đã chọn một khách sạn gần biển, khá xa trung tâm thành phố. Phải mất 45 phút mới đến được giảng đường. Tôi chú ý ở Tunis, nạn kẹt xe không trầm trọng dù ai cũng đi xe hơi. Quang cảnh xe gắn máy chạy rầm rộ, chen lấn lề đường, tôi chỉ thấy tại Việt Nam. Đã từ lâu, chính phủ Tunisie đã có chính sách rất hợp lý để giải quyết vấn nạn ùn tắc giao thông: Hệ thống xe lửa khá tiện nghi và dày đặc nối liền trung tâm Tunis và vùng phụ cận. Tôi hỏi bác lái xe:

Gia đinh bác chỉ có bác đi làm?

– Vâng, chỉ mình tôi. Tôi phải nuôi một vợ, ba con và cha mẹ già.

Bác chỉ có đồng lương, không có thu nhập nào khác?

– Không, làm sao có khác được! Tôi phải lái xe thường trực cho khoa, còn phải lo công việc cho phòng thí nghiệm sức bền vật liệu nữa.

Vậy lương tháng của bác là bao nhiêu? Xin lỗi vì câu hỏi hơi tò mò.

– Không sao, có gì là bí mật đâu! Lương tôi mỗi tháng vỏn vẹn chỉ có 320 dinars (tương đương 3,7 triệu VNĐ). Phó GS Hédis Hassis, giám đốc phòng thí nghiệm lãnh khoảng chừng 800 dinars/tháng.

Thế vật giá thế nào?

– Một lít xăng giá 1 dinar 20 (14.000 VNĐ). Nếu không có tôi đưa rước, giáo sư sẽ phải đón taxi đi dạy và sẽ phải trả khoảng 15 dinars mỗi chuyến. Một bữa ăn tiệm trung bình tại trung tâm Tunis tốn khoảng 5 dinars. Những bữa trưa, tôi thường đi ăn riêng với các đồng nghiệp mới quen. Phó giáo sư Rached El Fatmi, một người đã thực hiện luận án tiến sĩ trong những năm 1980, dưới sự hướng dẫn của giáo sư nổi tiêng Pierre Ladevèze tại Cachan (Paris), thường hỏi tôi về tình hình Việt Nam. Tôi cũng vặn lại ông ta:

Tại Tunlsie cũng có tham nhũng chứ?

– Làm sao không có được dưới một chế độ độc tài như hiện nay tại Tunisie. Tham nhũng thường xảy ra ở cấp cao trong chính quyền, nhưng báo chí đâu được phép đề cập. Đó là những vụ dính líu đến quản lý tài nguyên đất đai, các dự án hợp tác lớn, các công ty nhà nước…

Còn cấp dưới

– Đã bắt đầu có, vì cuộc sống ngày càng khó khăn. Đội ngũ công an cảnh sát rất đông nhưng lương không cao. Khâu hành chính công thì chưa đến nỗi nào, nhưng cảnh sát lưu thông đã bắt đầu phạt vạ mà không cần biên lai. Thông thường xe đi quá tốc độ bị phạt nặng đến 100 dinars nhưng chỉ cần đưa 20 dinars là xong!

Còn nạn thất nghiệp?

– Không có thống kê và công bố chính thức, nhưng theo tôi rất trầm trọng, không dưới 25%!

Bút ký được viết ở Bắc Phi của giáo sư Nguyễn Đăng Hưng - Ảnh 3

Cuối tuần, tôi cùng gia định đi du ngoạn. Mấy hôm nay tôi đã “ngắm nghía” chương trình đi thăm di tích thành Carthage, cách Tunis 20 km về hướng đông bắc. Thành Carthage được xây dựng từ năm 814 trước Công nguyên bởi nữ hoàng Elyssa. Thành phố này lớn mạnh và nhanh chóng phồn thịnh nhờ những thương gia Phéniciens đến từ Trung Á. Năm 146 trước Công nguyên, đế quốc La Mã đã đánh chiếm thánh này và bắt đầu một giai đoạn thống trị dài 700 năm. Sau khi tìm được nguồn nước tại một dãy núi bên cạnh, người La Mã cho đào kênh dẫn nước phục vụ cho quân đội và các thương gia thập phương ngày càng đông đảo đến từ châu Âu và Trung Á.

Carthage là cửa vào châu Phi với tài nguyên thiên nhiên phong phú của châu lục này. Đến năm 200 thuộc Công nguyên, Carthage đã trở thành một thành phố lớn vào bậc nhất thế giới lúc bấy giờ với trên 500.000 dân. Ngày nay đền dài, dinh thự nguy nga tráng lệ chỉ còn lại những cột đá gãy đổ với những trang trí lộng lẫy và tinh vi thường thấy ở Roma hay ở Athena. Ngôi đình lớn dài đến 200m nay đại bộ phận đã bị chôn vùi dưới biển sâu và cây cột nơi chính điện vẫn còn đứng sừng sững sau hai ngàn năm, như ta thấy trong hình! Thành quách đồ sộ này là thành quả lao động của hàng ngàn dân nô lệ. Người ta đã tìm thấy nhà tù là một hang đá có cửa sắt nhốt dân nô lệ.

Phải nói người Tunisie đã thành công trong việc bảo quản di tích này. Ngày nay không có đoàn du lịch nào đến Tunis mà không dừng chân lại đây. Nhìn những phiến đá gãy đổ, những hoa văn trang trí đầy ấn tượng, du khách không thể không ngậm ngùi trước bao phế hưng của lịch sử. Một khi chiến thắng và nền văn minh chỉ dành cho giai cấp quí tộc, không chia sẻ cho toàn dân, giai cấp ấy không chóng thì chầy sẽ bị tha hoá để cuối cùng đi đến sụp đổ. Còn lại chỉ là những mảnh vụn chơi vơi cùng năm tháng!

Điều mà có lẽ người La Mã không hề nghĩ đến là ở cho, chính con cháu những người nô lệ, hai ngàn năm sau, đã trân trọng khai quật, bảo tồn, cải biến những mảnh vụn đổ vỡ này thành một khu di tích lịch sử vô giá, đem lại nguồn lợi du lịch bất tận cho nước Tunisie ngày nay… 

Nguồn tổng hợp